تكرار شده است * ( فَأُولئِكَ مَأْواهُمْ جَهَنَّمُ وَساءَتْ مَصِيراً ) * نساء : 97 . جهنّم سخن ميگويد از جملهء آيات جهنّم اين آيهء عجيب است * ( يَوْمَ نَقُولُ لِجَهَنَّمَ هَلِ امْتَلأْتِ وَتَقُولُ هَلْ مِنْ مَزِيدٍ ) * ق : 30 روزيكه بجهنّم گوئيم آيا پر شدى ميگويد آيا زيادتى هست ؟ اين آيه روشن مىكند كه جهنّم شعور دارد مىشنود و جواب ميدهد ، نظير اين : آيهء * ( وَأَعْتَدْنا لِمَنْ كَذَّبَ بِالسَّاعَةِ سَعِيراً . إِذا رَأَتْهُمْ مِنْ مَكانٍ بَعِيدٍ سَمِعُوا لَها تَغَيُّظاً وَزَفِيراً ) * فرقان : 12 است بآنانكه آخرت را تكذيب كنند آتش افروخته آماده كرده‌ايم . چون آتش آنها را از دور ببيند غليان و صفير آن را مىشنوند . ظاهر آيه آنست كه آتش مكذّبين را مىبيند فاعل « رأتهم » سعير و « هم » مفعول آن است و نيز آيهء * ( كَلَّا إِنَّها لَظى نَزَّاعَةً لِلشَّوى تَدْعُوا مَنْ أَدْبَرَ وَتَوَلَّى ) * معارج : 17 حقا كه آن آتش خالص است پوستها يا اطراف بدن را مىكند ميسوزاند ميخواند كسى را كه به حق پشت كرده و از آن اعراض نموده است . ظاهر « تدعو » آنست كه آتش فهم دارد و اعراض كننده را ميخواند و صدا مىكند . نگارنده عقيده دارد كه لازم است آيات را به ظاهر حمل كرد و گفت جهنّم و آتش آخرت با شعور است و سخن گفتن دارد و مىشنود و صدا مىكند . قرآن تصريح مىكند كه دار آخرت زندگى حقيقى است و حيات بر تمام جزئيات آن احاطه دارد . جهنّم و آتش نيز جزء آخرتاند . * ( وَما هذِه الْحَياةُ الدُّنْيا إِلَّا لَهْوٌ وَلَعِبٌ وَإِنَّ الدَّارَ الآخِرَةَ لَهِيَ الْحَيَوانُ لَوْ كانُوا يَعْلَمُونَ ) * عنكبوت : 64 اين زندگى دنيا مشغوليّت و بازى است دار آخرت آن زندگى حقيقى است اى كاش ميدانستند . درست است كه آيه در بارهء بىاعتنائى به دنيا و اعتنا بآخرت است ولى * ( إِنَّ الدَّارَ الآخِرَةَ لَهِيَ الْحَيَوانُ ) * بر تمام آخرت اعمّ از بهشت و جهنّم شامل است . همچنين